ސޯޝަލް މީޑިއާ ޕްލެޓްފޯމް އެކްސް (ކުރީގެ ޓްވިޓަރ) ގައި ރާއްޖޭގެ މީޑިއާތަކުން ޚަބަރުތަކުގެ ލިންކު ހިއްސާކުރުމުން، އެ ޚަބަރުތަކުގެ ސުރުޚީތައް މުޅިން ތަފާތު، އަދި އެއްވެސް ގުޅުމެއް ނެތް އިނގިރޭސި އިބާރާތްތަކަކަށް ބަދަލުވެގެން ފެންނަ މައްސަލައަކީ މިހާރު އާންމުވެފައިވާ ކަމެކެވެ. ޚާއްސަކޮށް ސަން އޮންލައިން ފަދަ ނޫސްތަކުން ޝާއިއުކުރާ ޕޯސްޓުތަކުގައި، "އެސްޓޯނިއަން ބަހުން ތަރުޖަމާކޮށްފައި" (ޓްރާންސްލޭޓެޑް ފްރޮމް އެސްޓޯނިއަން) މިފަދައިން ލޭބަލްކޮށްފައި އޮވެ، ސުރުޚީގެ އަސްލު މާނަޔާ އެއްވެސް ގުޅުމެއް ނެތް ހެއްވާ އިބާރާތްތަކެއް ފެންނަން ހުރެއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ގިނަ ކިޔުންތެރިންނަށް އޮޅުންއަރައި، މިއީ ކިހިނެއް ހިނގާ ކަމެއްކަން ނޭނގި ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ވާހަކަދެކެވެމުން ދެއެވެ.
މި މައްސަލަ ފާހަގަކުރެވި، ގިނަ ބަޔަކު އަންނަނީ މި ގޯސް ތަރުޖަމާތަކުގެ ސްކްރީންޝޮޓްތައް ނަގައި ސޯޝަލް މީޑިއާގެ އެކި މަންސަތަކުގައި ހިއްސާކުރަމުންނެވެ. އަދި މިއީ ސަން އޮންލައިންގެ މުވައްޒަފުން ގަސްތުގައި ނުވަތަ ފަރުވާކުޑަކަމުން ކުރާ ކަމެއް ކަމަށް ބަލައި، އެ ނޫހަށް ފާޑުކިޔައި މަލާމާތްވެސް ކުރެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، މި ސްކްރީންޝޮޓްތައް ނޫހުގެ އިސްވެރިންނަށް ފޮނުވައި، މިކަން ކުރި މުވައްޒަފުންނަށް ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް ވެސް ބައެއް ކިޔުންތެރިން ވަނީ ގޮވާލާފައެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ނޫސްވެރިން ނުވަތަ ނޫހުގެ ސޯޝަލް މީޑިއާ ޓީމުން ކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ.
ހަގީގަތަކީ، މިއީ އެކްސް ޕްލެޓްފޯމުގެ އޮޓޯ-ޓްރާންސްލޭޓް ނުވަތަ އަމިއްލަޔަށް ތަރުޖަމާކޮށްދޭ ނިޒާމަށް ދިމާވެފައިވާ ޓެކްނިކަލް މައްސަލައެއް ނުވަތަ "ގްލިޗް" އެއްގެ ސަބަބުން ހިނގާ ކަމެއް ކަމެވެ. ދިވެހި ބަހުން ނުވަތަ ލެޓިން އަކުރުން ލިޔެފައި ހުންނަ ދިވެހި އިބާރާތްތައް ދެނެގަތުމުގައި އެކްސްގެ ސިސްޓަމްތައް ނުކުޅެދި، އެއީ އެހެން ބަހެއް ކަމަށް އަމިއްލަޔަށް ނިންމައިގެން ތަރުޖަމާކުރަން އުޅުމުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ އޮޅުންބޮޅުންގަނޑެކެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ރާއްޖޭގެ މީޑިއާތަކަށް ދިމާވެފައިވާ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. މުޅި ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި ވެސް މި މައްސަލަ އަންނަނީ ކުރިމަތިވަމުންނެވެ.
ސަން އޮންލައިންގެ ޚަބަރެއްގެ ސުރުޚީ، ނުބައިކޮށް ތަރުޖަމާވެފައި -- މިކަން ހިނގާ ގޮތް ރަނގަޅަށް ފަހުމުވުމަށްޓަކައި، އެކްސް ޕްލެޓްފޯމަށް ދާދި ފަހުން ގެނެސްފައިވާ ބަދަލުތަކަށް ބަލައިލަން ޖެހެއެވެ. މި އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހުގެ ތެރޭގައި، އެކްސް އިން ވަނީ އެ ޕްލެޓްފޯމުގައި ޕޯސްޓުކުރާ ލިޔުންތައް އޮޓޯއިން ތަރުޖަމާކޮށްދޭ ފީޗާއެއް މުޅި ދުނިޔެއަށް ތައާރަފުކޮށްފައެވެ. ކުރިން ގޫގުލް ޓްރާންސްލޭޓް ބޭނުންކުރި ނަމަވެސް، މިހާރު މި ނިޒާމު ހިންގަނީ އެކްސްގެ ވެރިޔާ އިލޮން މަސްކްގެ ކުންފުނިން އުފައްދާފައިވާ އާޓިފިޝަލް އިންޓެލިޖެންސް (އޭއައި) މޮޑެލް ކަމަށްވާ ގްރޮކް މެދުވެރިކޮށެވެ.
ގްރޮކް މެދުވެރިކޮށް އޮޓޯ-ޓްރާންސްލޭޓް ފީޗާ ތައާރަފުކުރުމުގެ މައިގަނޑު މަގުސަދަކީ، އެކި ބަސްބަހުން ހުންނަ ޕޯސްޓުތައް، ކިޔުންތެރިޔާގެ މާދަރީ ބަހަށް ނުވަތަ އިނގިރޭސި ބަހަށް އަމިއްލަޔަށް ބަދަލުކޮށްދީ، ޕޯސްޓުތައް ގިނަ ބަޔަކަށް ފޯރުކޮށްދިނުމެވެ. މި ބަދަލާއެކު ޕޯސްޓެއް ތަރުޖަމާކުރަން ފިތަކަށް ފިތަން ނުޖެހި، ޓައިމްލައިން ސްކްރޯލްކުރަމުން ދާއިރު އޮޓޯއިން ތަރުޖަމާވެގެން ފެންނާނެއެވެ. ނަމަވެސް މި ޒަމާނީ ނިޒާމުގައި ވަރަށް ބޮޑެތި އުނިކަންތައްތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ.
އެންމެ ބޮޑު މައްސަލައަކީ ގްރޮކްގެ ލޭންގުއޭޖް ޑިޓެކްޝަން ނުވަތަ ބަސް ދެނެގަންނަ އަލްގޮރިދަމްގެ ބަލިކަށިކަމެވެ. ދުނިޔޭގައި އެންމެ ގިނައިން ބޭނުންކުރާ އިނގިރޭސި، ސްޕެނިޝް ނުވަތަ ފަރަންސޭސި ފަދަ ބަސްތައް ދެނެގަންނަން އޭއައި އަށް ފަސޭހަވި ނަމަވެސް، ދިވެހި ބަސް ފަދަ ޑިޖިޓަލް ޑޭޓާ މަދު (ލޯ-ރިސޯސް) ބަސްތައް ދެނެގަތުމުގައި އޭއައި ވަރަށް ބޮޑަށް ފޭލްވެއެވެ. ޚާއްސަކޮށް ލެޓިން އަކުރުން ލިޔެފައި ހުންނަ ދިވެހި ބަސްތައް ފެނުމުން، އެއީ ކޮން ބަހެއްކަން ނޭނގި، އަލްގޮރިދަމް އަށް އޮޅުންއަރައެވެ.
މިގޮތަށް އޮޅުންއެރުމުން، ގްރޮކްގެ އަލްގޮރިދަމުން އަމިއްލަޔަށް ގޮތެއް ނިންމައެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް ދިވެހި ލެޓިން އަކުރުތައް އެތުރިފައި ހުންނަ ގޮތުން، އެއީ ޔޫރަޕުގެ ބަހެއް ކަމަށްވާ އެސްޓޯނިއަން ބަސް ކަމަށް ސިސްޓަމަށް ހީކުރެވެއެވެ. އެހެންކަމުން، އެ ޕޯސްޓުގައި "އެސްޓޯނިއަން ބަހުން ތަރުޖަމާކޮށްފައި" ކަމަށް ލޭބަލްކޮށް، އެސްޓޯނިއަން ބަހުގެ ރަދީފު ބޭނުންކޮށްގެން އެ ދިވެހި ބަސްތައް އިނގިރޭސި ބަހަށް ބަދަލުކުރަން އޭއައި އިން މަސައްކަތް ކުރެއެވެ. ނަތީޖާއަކަށް ވަނީ، އަސްލު ލިޔެފައިވާ އެއްޗާ އެއްވެސް ގުޅުމެއް ނެތް، މުޅިން ތަފާތު އަދި ބައެއް ފަހަރު މަޖާ ނުވަތަ ހުތުރު މާނައެއް ދޭ އިނގިރޭސި ޖުމްލައެއް އުފެދުމެވެ.
މިކަން ހިނގަނީ ހަމައެކަނި ޕޯސްޓުގެ ޓެކްސްޓަކަށް ނޫނެވެ. ސަން އޮންލައިން ފަދަ ނޫސްތަކުން ހަބަރެއްގެ ލިންކު ޕޯސްޓުކުރުމުން، އެކްސް އިން އެ ލިންކުގެ އޯޕަންގްރާފް މެޓަޑޭޓާ ކިޔައެވެ.
އޯޕަންގްރާފް މެޓަޑޭޓާއަކީ ވެބްސައިޓެއްގެ ލިންކެއް ސޯޝަލް މީޑިއާގައި ހިއްސާކުރުމުން، އެ ލިންކުގެ ސުރުޚީ އާއި ހުލާސާ އަދި ފޮޓޯ ދައްކުވައިދޭ ނިޒާމެވެ. އެކްސްގެ އާ އަޕްޑޭޓާއެކު، މި މެޓަޑޭޓާގައި ހުންނަ ލެޓިން އަކުރުތައް ވެސް ގްރޮކް އިން ތަރުޖަމާކުރަން އުޅެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން، ނޫހުގެ ވެބްސައިޓުގައި ރަނގަޅަށް އޮންނަ ސުރުޚީ، އެކްސްގެ ޓައިމްލައިނުން ފެންނައިރު އޮންނަނީ މުޅިން ހަރާބުވެފައެވެ. މިއީ ޕަބްލިޝަރުގެ ކޮންޓެންޓަށް ޕްލެޓްފޯމުގެ ޔޫއައި (ޔޫޒަރ އިންޓަރފޭސް) އިން ގެންނަ ބަދަލެކެވެ. ނޫހުގެ ސިސްޓަމްތަކުން މިކަމަށް އެއްވެސް ބާރެއް ނުފޯރުވޭނެއެވެ.
މި ޓެކްނިކަލް މައްސަލައިގެ ސަބަބުން ނޫސްތަކުގެ އިތުބާރަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އަސަރުކުރެއެވެ. ކިޔުންތެރިންނަށް ފެންނަނީ ނޫހުގެ ލޯގޯ އާއި ލިންކާއެކު އޮންނަ ގޯސް ތަރުޖަމާއެއް ކަމަށްވާތީ، ގިނަ ބަޔަކު ގަބޫލުކުރަނީ އެއީ ނޫހުގެ އެޑިޓޯރިއަލް ޓީމުން ލިޔެފައިވާ އެއްޗެއް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ޑިޖިޓަލް ޕްލެޓްފޯމްތައް މަސައްކަތްކުރާ ގޮތް ދިރާސާކުރާ މާހިރުން ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި، މިއީ އޭއައި ހެލޫސިނޭޝަން ނުވަތަ މެޝިނަށް ނޭނގޭ އެއްޗެއް އަމިއްލަޔަށް އުފައްދައިގެން ދެއްކުމުގެ ސީދާ މިސާލެކެވެ. މެޝިނަށް ބަސް ނޭނގޭކަން ގަބޫލުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ގަދަކަމުން ނުބައި ތަރުޖަމާއެއް ނެރެނީއެވެ.
މި "އެސްޓޯނިއަން" ގްލިޗަކީ ހަމައެކަނި ދިވެހިންނަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ކަމެއް ނޫންކަން ދުނިޔޭގެ އެހެން ގައުމުތަކުގެ ތަޖުރިބާއިން ވެސް އެނގެއެވެ. އެކްސްގައި އިނގިރޭސި ބަހުގެ ބައެއް އާދަޔާހިލާފު ބަހުރުވަތަކާއި، ހިންދީ ބަހުގެ ލެޓިން ލިޔުންތަކާއި، އަދި ކުރުދީ ބަހުގެ ލިޔުންތައް ވެސް ގިނަ ފަހަރަށް އެސްޓޯނިއަން ނުވަތަ ޑަޗް ބަސް ކަމަށް ގްރޮކް އިން ނިންމައެވެ. މީގެ ސަބަބުން ބައިނަލްއަގުވާމީ ފެންވަރުގައި ވެސް އެކްސްގެ އޮޓޯ-ޓްރާންސްލޭޓް ފީޗާއަށް ވަނީ ވަރަށް ބޮޑެތި ފާޑުކިޔުންތައް އަމާޒުވެފައެވެ.
މިފަދަ އޭއައި ތަރުޖަމާގެ މައްސަލަތަކުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި ސިޔާސީ މައްސަލަތައް ވެސް ވަނީ އުފެދިފައެވެ. މިސާލަކަށް، 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ޖެނުއަރީ މަހު، އިންޑިއާގެ ބޮޑުވަޒީރު ނަރެންދުރަ މޯދީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒުއަށް ޖުމްހޫރީ ދުވަހުގެ ތަހުނިޔާ ވިދާޅުވެ ދިވެހި ބަހުން ކުރެއްވި ޕޯސްޓެއް، ގްރޮކް އިން ވަނީ މުޅިން ގޯސްކޮށް ތަރުޖަމާކޮށްފައެވެ. އެ ތަރުޖަމާގައި، އިންޑިއާއާ ދެކޮޅު ކެމްޕޭންތަކެއްގެ ވާހަކަ ހިމަނާފައި އޮތުމުން، އެއީ މޯދީ ވިދާޅުވި އެއްޗެއް ކަމަށް ހީކޮށް ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމެއް އުފެދުނެވެ. ފަހުން އެނގުނު ގޮތުގައި އެއީ ވެސް ގްރޮކްގެ އޭއައި އިން އަމިއްލަޔަށް އުފެއްދި ދޮގު ތަރުޖަމާއެކެވެ. މިއީ އޭއައިގެ ސަބަބުން ގޯސް މައުލޫމާތު ފެތުރިދާނެ ކަމުގެ ވަރަށް ސާފު ހެއްކެކެވެ.
މި ހާދިސާއިން ވެސް އެނގެނީ، އެކްސްގެ އޮޓޯ-ޓްރާންސްލޭޓް ނިޒާމަކީ އަދި ފުރިހަމަ ނިޒާމެއް ނޫން ކަމާއި، އޭގެ މައްޗަށް މުޅިން ބަރޯސާވުމަކީ ނުރައްކާތެރި ކަމެއް ކަމެވެ. ހާއްސަކޮށް ދިވެހި ބަސް ފަދަ ބަސްބަހަށް އޭއައި އަހުލުވެރިވެފައިވާ މިންވަރު ވަރަށް ކުޑައެވެ. މެޝިން ލަރނިންގ މޮޑެލްތައް ތަމްރީނުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ވަރަށް ދިވެހި ބަހުގެ ޑޭޓާ އިންޓަނެޓުގައި ނެތުމަކީ ވެސް މި މައްސަލަ ދިމާވާ މައިގަނޑު އެއް ސަބަބެވެ. އޭއައި މޮޑެލްތަކަށް ބަހެއް ދަސްވަނީ އެތައް މިލިއަން ލިޔުމެއް ކިޔައިގެންނެވެ. ދިވެހި ލެޓިން އަކުރުން ލިޔެފައި ހުންނަ ލިޔުންތައް އެ މިންވަރަށް ގްރޮކްގެ ޑޭޓާބޭސްގައި ނެތުމުން، އެއީ ކޮން ބަހެއްކަން ދެނެގަންނަން މެޝިނަށް ނޭނގެނީއެވެ. އެހެންކަމުން، ކައިރި މުސްތަގުބަލެއްގައި މި މައްސަލަ އެއްކޮށް ހައްލުވާނެ ކަމަކަށް ނުބެލެވެއެވެ.
މިފަދަ އޮޅުންތަކުން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައި، އާންމު ކިޔުންތެރިން ޑިޖިޓަލް ލިޓަރަސީ ނުވަތަ ޓެކްނޮލޮޖީއަށް ހޭލުންތެރިވުން ވަރަށް މުހިންމެވެ. ސޯޝަލް މީޑިއާއިން ފެންނަ ކޮންމެ އެއްޗަކީ، ހާއްސަކޮށް އޮޓޯއިން ބަދަލުވެފައި ހުންނަ ލިޔުންތަކަކީ، އަސްލު ލިޔުންތެރިޔާގެ މަގުސަދު ކަމަށް ނުބެލުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ސަން އޮންލައިންގެ ޕޯސްޓުތަކުން ފެންނަ ނުބައި ތަރުޖަމާތަކަކީ ނޫހުގެ މުވައްޒަފުންގެ ކުށެއް ނޫންކަން ކިޔުންތެރިން ގަބޫލުކުރަން ޖެހެއެވެ. މިއީ ސީދާ އެކްސް ޕްލެޓްފޯމުގެ މައްސަލައެކެވެ.
އެކްސް ބޭނުންކުރާ ފަރާތްތަކަށް މި މައްސަލައިން ސަލާމަތްވުމަށް އަމިއްލައަށް ވެސް ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅިދާނެއެވެ. އެގޮތުން، އޮޓޯ-ޓްރާންސްލޭޓް ފީޗާ ނިއްވާލުމަކީ އެންމެ ފަސޭހަ ގޮތެވެ. ތަރުޖަމާކޮށްފައިވާ ކޮންމެ ޕޯސްޓެއްގެ ކައިރީގައި އިންނަ ގިއަރ (ސެޓިންގްސް) އައިކަންއަށް ފިތާލުމަށްފަހު، ވަކި ބަސްތަކެއް އޮޓޯއިން ތަރުޖަމާނުކުރާ ގޮތަށް ހެދޭނެއެވެ. މިގޮތަށް ހެދުމުން، ދިވެހި ލެޓިން އަކުރުން ހުންނަ ޕޯސްޓުތައް އޭގެ އަސްލު ގޮތުގައި ފެންނަން ހުންނާނެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ޚަބަރުތައް ކިޔުމުގައި އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ސޯޝަލް މީޑިއާގެ ސުރުޚީއަށް އެކަނި ބަރޯސާނުވެ، ލިންކަށް ފިތާލައިގެން ސީދާ ނޫހުގެ ވެބްސައިޓަށް ގޮސް ޚަބަރު ކިޔުމެވެ. ވެބްސައިޓުގައި ހުންނާނީ ނޫސްވެރިން ލިޔެފައިވާ އަސްލު ލިޔުމެވެ. އެތަނުގައި އެކްސްގެ ގްރޮކް އޭއައިގެ އެއްވެސް ދައުރެއް ނޯންނާނެއެވެ. އެހެންކަމުން، ސައްހަ މައުލޫމާތު ހޯދުމަށްޓަކައި އަބަދުވެސް އަސްލު މަސްދަރަށް ރުޖޫއަވުމަކީ އެންމެ ރައްކާތެރި ގޮތެވެ.
ޓެކްނޮލޮޖީ ކުރިއަރަމުން އަންނަ ވަރަކަށް، އޭއައިގެ ދައުރު ސޯޝަލް މީޑިއާގައި ދާނީ ބޮޑުވަމުންނެވެ. ނަމަވެސް މިފަދަ ނިޒާމުތައް އަދިވެސް ހުރީ ތަޖުރިބާކުރުމުގެ މަރުހަލާއެއްގައެވެ. އެހެންކަމުން، އެކްސްގައި ސަން އޮންލައިންގެ ޕޯސްޓުތަކަށް ދިމާވެފައިވާ މައްސަލައަކީ މުސްތަގުބަލުގައި އެހެން މީޑިއާތަކަށް ވެސް ކުރިމަތިވާނެ ކަމެކެވެ. މިކަމުގައި މީޑިއާތަކުގެ މުވައްޒަފުން ކުށްވެރިކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، މިއީ ޕްލެޓްފޯމުގެ ޓެކްނިކަލް މައްސަލައެއްކަން ދެނެގަނެ، ޑިޖިޓަލް މާހައުލުގައި ހޭލުންތެރިކަމާއެކު އުޅުމަށް އާންމުން ސަމާލުކަން ދޭން ޖެހެއެވެ.