އިރާގަކީ ދުނިޔޭގައި އެންމެ ގިނައިން ތެޔޮ އުފައްދާ އެއް ގައުމެވެ. ނަމަވެސް، އެ ގައުމުން ވިއްކާ ތެލަށް ލިބޭ ފައިސާ ސީދާ ވަންނަނީ އިރާގުގެ ބޭންކަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެ ފައިސާ ޖަމާވަނީ އެމެރިކާގެ ނިއުޔޯކްގައި ހުންނަ ފެޑެރަލް ރިޒާވް ބޭންކަށެވެ. މިއީ ގިނަ ބަޔަކަށް ނޭނގުނު ނަމަވެސް، މެދުއިރުމަތީގެ ސިޔާސީ މަސްރަހުގައި އެމެރިކާއަށް އިރާގުގެ މައްޗަށް ބޮޑު ބާރެއް ލިބިދޭ އެންމެ މުހިންމު އެއް ސަބަބެވެ. މިކަން ފެށިގެން އައީ މީގެ ވިހި އަހަރަށް ވުރެ ކުރިން ހިނގި ތާރީހީ ހާދިސާއަކާ ގުޅިގެންނެވެ.
މި ނިޒާމުގެ ފެށުން ގުޅެނީ 2003 ވަނަ އަހަރު އެމެރިކާއިން އިރާގަށް އަރައި، ސައްދާމް ހުސައިންގެ ވެރިކަން ވައްޓާލި ހިސާބާއެވެ. އެއަށްފަހު، އދ.ގެ ސަލާމަތީ މަޖިލީހުން ފާސްކުރި ގަރާރެއްގެ ދަށުން، އިރާގުގެ ތެލުގެ އާމްދަނީ ބެލެހެއްޓުމަށް "ޑިވެލޮޕްމަންޓް ފަންޑް ފޯ އިރާގް" ގެ ނަމުގައި ޚާއްސަ ފަންޑެއް އުފެއްދިއެވެ. މި ފަންޑު ގާއިމުކުރީ ނިއުޔޯކްގެ ފެޑެރަލް ރިޒާވް ބޭންކުގައެވެ. ފަހުން އިރާގުގައި އަމިއްލަ ސަރުކާރެއް ގާއިމުވެ، އެ ފަންޑުގެ ކޮންޓްރޯލް އިރާގުގެ މަރުކަޒީ ބޭންކަށް ލިބުނު ނަމަވެސް، ފައިސާ ރައްކާކުރާ މައި މަރުކަޒަކީ އަދިވެސް އެމެރިކާގެ ފެޑެރަލް ރިޒާވްއެވެ. މިއީ އޭރު އިރާގުގެ މާލީ ނިޒާމު ހަރުދަނާކުރުމުގެ ނަމުގައި ފެށި ކަމެއް ނަމަވެސް، މިއަދާ ހަމައަށްވެސް މި އުސޫލު އޮތީ ބަދަލުނުވެއެވެ.
އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ މަތިންދާ ބޯޓެއް އިރާގުގައި-- ފޮޓޯ: ރޮއިޓާސްމި ނިޒާމު މަސައްކަތްކުރާ ގޮތަކީ، އިރާގުން ބޭރު ގައުމުތަކަށް ތެޔޮ ވިއްކުމުން، އެ ތެޔޮ ގަންނަ ކުންފުނިތަކުން ފައިސާ ދައްކަނީ އެމެރިކާ ޑޮލަރުންނެވެ. އެ ފައިސާ ސީދާ ޖަމާކުރަނީ ނިއުޔޯކްގައި ހުންނަ އިރާގުގެ މަރުކަޒީ ބޭންކުގެ އެކައުންޓަށެވެ. އިރާގުގެ ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގެ 90 އިންސައްތައަށް ވުރެ ބޮޑު ބައެއް ހިއްސާކުރަނީ ތެލުން ލިބޭ އާމްދަނީއެވެ. އެހެންކަމުން، ސަރުކާރު މުވައްޒަފުންގެ މުސާރަ ދިނުމަށާއި، އާންމު ޚިދުމަތްތަކަށް ހަރަދުކުރުމަށް އިރާގަށް މި ފައިސާ ނުހަނު މުހިންމެވެ. މި ފައިސާ އިރާގަށް ގެންދަނީ އެމެރިކާގެ ހުއްދައާއެކު، ނަގުދު ފައިސާގެ ގޮތުގައި މަތިންދާބޯޓުތަކުގައެވެ. ނުވަތަ ބައިނަލްއަގުވާމީ ވިޔަފާރިތަކަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިލެކްޓްރޯނިކް ޓްރާންސްފާ މެދުވެރިކޮށެވެ. ކޮންމެ ފަހަރަކުވެސް ފައިސާ ދޫކުރަނީ އެމެރިކާގެ ޓްރެޝަރީ ޑިޕާޓްމަންޓުން އެ މުއާމަލާތްތައް ޗެކްކުރުމަށް ފަހުގައެވެ.
މިކަމުގެ ސަބަބުން އެމެރިކާއަށް އިރާގުގެ މައްޗަށް ބޮޑު ނުފޫޒެއް ފޯރުވުމުގެ ފުރުސަތު ލިބެއެވެ. ރޮއިޓާސް ފަދަ ބައިނަލްއަގުވާމީ މީޑިއާތަކުން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، އިރާގުން އީރާނަށް ޑޮލަރު ސްމަގްލްކުރާ ކަމަށް ތުހުމަތުކޮށް، އެމެރިކާއިން ވަނީ އިރާގަށް ޑޮލަރު ފޮނުވުން ހަރުކަށިކޮށްފައެވެ. އެމެރިކާގެ ޓްރެޝަރީ ޑިޕާޓްމަންޓުން އިރާގުގެ ބައެއް ބޭންކުތަކަށް ޑޮލަރުގެ މުއާމަލާތްތައް ކުރުން މަނާކުރުމާ ގުޅިގެން، އިރާގުގެ އެތެރޭގެ ބާޒާރުގައި ޑޮލަރުގެ އަގު އުފުލި، އާންމު މުދަލުގެ އަގުތައް ވަނީ ބޮޑުވެފައެވެ. މިއީ އިރާގުގެ އިގުތިސާދަށް އޮތް ވަރަށް ބޮޑު ގޮންޖެހުމެއް ކަމަށް އިގުތިސާދީ މާހިރުން ފާހަގަކުރެއެވެ. އެމެރިކާއިން ބޭނުންވާ ސިޔާސީ މަގުސަދުތައް ހާސިލުކުރުމަށް މި ފައިސާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ބާރު އެ ގައުމަށް އޮވެއެވެ.
އިރާގުގެ ސިޔާސީ ބައެއް ފަރާތްތަކުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، މިއީ އިރާގުގެ މިނިވަންކަމާއި އިސްތިގުލާލަށް އޮތް ހުރަހެކެވެ. އަދި އެމެރިކާގެ ކޮންޓްރޯލުން ބޭރުވުމަށްޓަކައި، ތެލުގެ ވިޔަފާރި އެހެން ފައިސާއަކުން ކުރުމަށް ނުވަތަ ފައިސާ ރައްކާކުރާނެ އެހެން ނިޒާމެއް ގާއިމުކުރުމަށް އެ ފަރާތްތަކުން ގޮވާލައްވައެވެ. ނަމަވެސް، ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ ނިޒާމު އޮންނަ ގޮތުންނާއި، އެމެރިކާ ޑޮލަރަކީ ދުނިޔޭގެ ރިޒާވް ކަރަންސީއަށް ވުމުން، މި ބަދަލު ގެނައުމަކީ ފަސޭހަ ކަމެއް ނޫން ކަމަށް މާލީ ދާއިރާގެ ތަޖުރިބާކާރުން ވިދާޅުވެއެވެ. ޚާދއްސަކޮށް އިރާގުގެ އިގުތިސާދު އެހާ ބޮޑަށް ތެލަށް ބަރޯސާވެފައި އޮތުމުން، ކުއްލި ބަދަލެއް ގެނައުމަކީ ނުރައްކާތެރި ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވެއެވެ.
ކުރުކޮށް ބުނާނަމަ، އިރާގުގެ ބިމުން ނަގާ ތެލަކީ އެ ގައުމުގެ މިލްކެއް ނަމަވެސް، އެއިން ލިބޭ އާމްދަނީ ބޭނުންކުރުމުގެ ތަޅުދަނޑި އޮތީ އެމެރިކާގެ އަތުގައެވެ. މި ނިޒާމަކީ ހަމައެކަނި މާލީ އިންތިޒާމެއް ނޫނެވެ. މިއީ މެދުއިރުމަތީގެ ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމާއި، ގައުމުތަކުގެ މެދުގައި އޮންނަ ގުޅުންތައް ކަނޑައަޅައިދޭ މުހިންމު ހަތިޔާރެކެވެ. ކުރިއަށް އޮތް ތާނގައިވެސް އިރާގުގެ އިގުތިސާދީ މިސްރާބު ކަނޑައެޅުމުގައި މި ނިޒާމުގެ ދައުރު ބޮޑުވާނެ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ.